Debaty sejmowex904 Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie konsekwencji przyjęcia Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej

   Odpowiadając na zapytanie, uprzejmie wyjaśniam:    1. Jak rząd ocenia skutki przyjęcia Karty?    Rząd z dużą uwagą śledził prace nad Kartą Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Potrzeba wzmocnienia ochrony praw jednostki jest naturalnym rezultatem procesów przebiegających w UE i instytucjach wspólnotowych, które w drodze orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości i kolejnych nowelizacji traktatów odwołujących się do praw człowieka, w tym do Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, wskazują na coraz większe znaczenie poszanowania praw podstawowych w systemie wspólnotowym. Poszanowanie praw podstawowych jest niezbędnym warunkiem demokratycznej legitymacji Unii.    Z oczywistych względów wynikających z polskich doświadczeń historycznych rząd w pełni popiera inicjatywę utworzenia katalogu praw, który wzmocni demokratyczny i społeczny aspekt procesu integracji europejskiej. Miejsce Unii na świecie i kontynencie europejskim wyznacza bowiem nie tylko jej siła gospodarcza, ale również jej rola promotora europejskiego modelu demokratycznego państwa prawa i gwaranta jego stabilności oraz poszanowania i ochrony praw i wolności jednostki. Przyjęcie Karty niewątpliwie wpłynie na sposób postrzegania Unii w świecie, nie tylko jako organizacji, której priorytetem jest rozwój i współpraca gospodarcza, unaoczni bardziej niż dotychczas znaczenie ochrony praw podstawowych jako ważnej wspólnej wartości państw członkowskich.    Rząd z zadowoleniem przyjął proklamację Karty na szczycie Rady Europejskiej w Nicei przez trzy instytucje wspólnotowe jako dokumentu o charakterze deklaracji politycznej. Karta jest dokumentem nowoczesnym, otwartym, zawiera zestawienie praw osobistych i politycznych oraz gospodarczych i społecznych, nie narusza autonomii prawa wspólnotowego ani nie narusza w żadnej mierze dotychczasowego systemu ochrony praw człowieka. Jako przyszły członek Unii w pełni opowiadamy się za dokumentem porządkującym oraz systematyzującym istniejące prawa. Poprzez kodyfikację w jednolitym tekście praw podstawowych gwarantowanych przez Unię Europejską wzmacnia się europejski system ochrony praw jednostki i spójny system ochrony praw człowieka w Europie.    2. Co w praktyce oznacza ona dla obywateli UE, a co dla obywateli państw kandydujących?    Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej obejmuje podstawowe prawa i wolności ujęte w Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz te, które wynikają z konstytucyjnych tradycji krajów członkowskich składających się na ogólne zasady prawa wspólnotowego. Karta w szczególny sposób uwzględnia także prawa gospodarcze i społeczne ujęte w Europejskiej Karcie Socjalnej oraz w Karcie Wspólnoty o Fundamentalnych Prawach Socjalnych Pracowników (art. 136 traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską). Zawiera ona również pewne nowe prawa, takie jak te dotyczące bioetyki lub ochrony danych osobowych. Prawa te znalazły się wcześniej w konwencjach Rady Europy dotyczących bioetyki oraz ochrony danych osobowych, istniały również w niektórych dyrektywach unijnych. Karta Praw Podstawowych UE formułuje je w nowy sposób, nadając im status praw podstawowych.    Ujęcie w jednym dokumencie praw wynikających z wielu źródeł sprawia, iż prawa te stają się bardziej czytelne dla obywateli Unii. O ile te zawarte w Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności można uzna za powszechnie dostępne i znane, o tyle mniej znane były te wypływające z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Tak więc Karta po raz pierwszy w historii Wspólnot łączy wszystkie te prawa w jeden dokument. W praktyce dla obywateli krajów członkowskich oznacza to lepszą możliwość zapoznania się z przysługującymi im prawami, a w przyszłości także ich egzekwowania.    Uchwalenie Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej należy traktować jako kolejny ważny krok w kierunku zapewnienia ochrony praw i swobód obywatelskich już po uzyskaniu przez Polskę pełnego członkostwa w UE. W interesie Polski leży stworzenie Karty Praw Podstawowych chronionej sądowym rozpatrywaniem skarg indywidualnych, jako systemu działającego równolegle z systemem strasburskim.    Polsce i innym państwom kandydującym do członkostwa w UE jest i będzie potrzebny w przyszłości silny międzynarodowy system ochrony praw człowieka oparty o procedury sądowego rozpatrywania skarg indywidualnych. Taki system umożliwia korygowanie występujących w każdym państwie niedoskonałości prawa i praktyki jego stosowania, przynosząc korzyści państwu i jego obywatelom.    W chwili obecnej Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (EKPC) powinna pozostać głównym punktem odniesienia w systemie ochrony praw człowieka w Europie. Karta nie może być postrzegana jako próba tworzenia systemu konkurencyjnego do istniejącego na podstawie EKPC.    3. Czy rząd przewiduje, że w przyszłości dokument ten uzyska wyższy status prawny?    7 grudnia br. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej została proklamowana jako dokument polityczny podczas oficjalnego otwarcia spotkania Rady Europejskiej w Nicei. Dokument został podpisany wspólnie przez ministra spraw zagranicznych Francji H. Vedrine z ramienia prezydencji francuskiej, przewodniczącą Parlamentu Europejskiego N. Fontaine oraz przez przewodniczącego Komisji Europejskiej R. Prodi.    W konkluzjach szczytu UE w Nicei Rada Europejska z zadowoleniem odniosła się do proklamacji Karty. Odwołując się do konkluzji szczytu UE w Kolonii, Rada Europejska zdecydowała, iż kwestia mocy prawnej Karty będzie rozważana w późniejszym terminie.    Termin ten został sprecyzowany w ˝Deklaracji w sprawie przyszłości Unii˝ dołączonej do traktatu z Nicei. Szefowie państw i rządów ˝15˝ zapowiedzieli w niej, iż w 2001 r. prezydencja szwedzka i belgijska z udziałem Komisji Europejskiej i Parlamentu Europejskiego rozpoczną prace przygotowawcze do kolejnej konferencji międzyrządowej, która ma być zwołana w 2004 r. Prezydencja szwedzka została zobowiązana do zainicjowania debaty na tematy, które będą przedmiotem nowej konferencji i do przygotowania na szczyt EU w G"teborgu w czerwcu 2001 r. raportu z przebiegu prac. Zgodnie z ˝Deklaracją˝ jednym z tematów debaty będzie określenie statusu Karty Praw Podstawowych. Decyzja o ewentualnym włączeniu Karty do Traktatu i nadania jej mocy wiążącej zostanie podjęta podczas konferencji międzyrządowej w 2004 r.    4. Czy przyjęcie Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej pociąga lub może pociągnąć w przyszłości skutki dla polskiego ustawodawstwa?    Odpowiedź na powyższe pytanie wymaga rozpatrzenia skutków przyjęcia Karty zarówno pod względem formalnym, związanym z jej charakterem prawnym, jak i materialnym, tj. dotyczącym znaczenia i treści sformułowanych w niej praw.    Po pierwsze, należy podkreślić, iż do czasu zwołania kolejnej konferencji międzyrządowej Karta - zgodnie z decyzją podjętą na szczycie w Nicei - będzie miała wartość wyłącznie deklaracji politycznej. Rada Europejska w Nicei nie nadała jej mocy prawnej. Poprzez przyjęcie Karty instytucje Unii Europejskiej zobowiązały się do przestrzegania sformułowanych w niej praw we wszystkich swoich działaniach i politykach. Karta nie ingeruje jednak w krajowe porządki konstytucyjne - państwa członkowskie nie są zobowiązane do zmian w postanowieniach swoich ustaw zasadniczych ani do jej transpozycji do krajowych porządków prawnych. Dokument ten stanowi swoistego rodzaju kompromis pomiędzy dorobkami konstytucyjnymi poszczególnych państw członkowskich, akceptując ich różnorodoność i specyficzne rozwiązania.    W powyższym kontekście należy stwierdzić, iż Karta - co do zasady - nie formułuje żadnych nowych praw, lecz porządkuje i uwidacznia obywatelom Unii Europejskiej prawa wynikające z obowiązujących dokumentów i orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Karta nie wprowadza ponadto nowych kompetencji instytucji wspólnotowych. Pod względem formalnym Karta nie wymaga zatem zmian w polskim ustawodawstwie.    Decyzje szczytu w Nicei nie przesądzają jednak ostatecznie o przyszłości Karty. Nadal pojawiają się postulaty sformułowania jednego tylko traktatu włączającego ją do swej treści. W powyższym przypadku Karta wymagałaby dalszego dopracowania oraz dokumentu implementującego ją do traktatu, a także określenia praw i obowiązków konstytucyjnych poszczególnych państw. Ponadto część zawartych w niej praw nie posiada jeszcze do końca określonego znaczenia - z tego względu Karta wymagałaby opracowania komentarza oraz przepisów wykonawczych.    W przypadku woli państw członkowskich nadania Karcie mocy prawnie wiążącej niezbędne będzie dopisanie do niej artykułów mówiących o procedurze ratyfikacyjnej oraz wyposażenie instytucji Unii Europejskiej w praktyczne instrumenty egzekwowania jej postanowień. W powyższym przypadku nie można wykluczyć konieczności dokonania zmian w ustawodawstwie polskim.    Pod kątem materialnym należy podkreślić, iż Karta nie formułuje co do zasady nowych praw, lecz systematyzuje te prawa, które wynikają z Traktatu o Unii Europejskiej, Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Europejskiej Karty Socjalnej Rady Europy oraz podnosi te, które wpisane zostały w ustawodawstwo pochodne Wspólnoty, do rangi praw fundamentalnych. Tzw. wartości wypływające z tekstu Karty, które wcześniej nie znalazły jednoznacznego odzwierciedlenia w systemie wspólnotowym, to przede wszystkim niepodzielność skonsolidowanych praw oraz podkreślenie ich strategicznego znaczenia na przyszłości (tj. prawo do odpowiedniej administracji, ochrona danych osobowych oraz standardy bioetyczne - nowy zakaz bioinżynieryjnego klonowania istot ludzkich). Karta wprowadza również do katalogu praw podstawowych tzw. prawa trzeciego pokolenia, tj. ochrona środowiska, ochrona konsumenta, prawo do pokoju itd.    Zgodnie z wolą twórców Karty, z chwilą uzyskania przez nią mocy prawnej możliwe będzie opieranie się na jej przepisach w celu podważenia każdej decyzji organów Wspólnoty oraz państw członkowskich w implementacji prawa wspólnotowego, która jest sprzeczna z prawami fundamentalnymi. Ilekroć obywatel jednego z państw członkowskich stwierdzi, iż konkretne prawa wypływające z przepisów krajowych dostosowanych do acquis nie są zgodne z prawami podstawowymi, swoich roszczeń będzie mógł dochodzić na drodze sądowej. Faktyczna sprzeczność regulacji prawnych państw członkowskich z przepisami Karty podlegać będzie zatem faktycznej weryfikacji ze strony zarówno instytucji Unii Europejskiej, jak i obywateli jej państw członkowskich.    5. Jakie oceny przynosi porównanie praw wynikających z Karty z prawami obywateli RP płynącymi z Konstytucji RP i naszego ustawodawstwa zwykłego?    Karta nie kreuje nowych zobowiązań pod adresem państw kandydujących. W rzeczywistości fakt, że państwa te, w tym Polska, przyjmują całość acquis communautaire i zobowiązują się do jego implementacji (na przykład w obszarze ochrony danych osobowych) oznacza, że akceptują one oraz przestrzegają standardy oraz zasady sformułowane w Karcie. Karta jedynie podnosi te prawa do rangi praw podstawowych, dodając do nich dodatkową ochronę prawną. Państwa członkowskie, w tym Polska, są ponadto stronami Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, a ich konstytucje uwzględniają co do zasady zawarte w niej prawa.    Odpowiednie przepisy konstytucyjne oraz przepisy wynikające z obowiązującego bądź projektowanego ustawodawstwa zwykłego RP w obszarze praw człowieka i swobód obywatelskich są pozytywnie oceniane przez Komisję Europejską. Dokonanie pełnej analizy zgodności Konstytucji RP i polskiego ustawodawstwa zwykłego z jej szczegółowymi postanowieniami nie jest jednak obecnie możliwe. Część przepisów Karty nie ma jeszcze bowiem do końca ustalonego znaczenia, a realizacja zawartych w niej praw musi być zagwarantowana nie tylko w przepisach prawnych, lecz również w działalności kompetentnych organów państwowych. Ostateczną analizę przyniesie zatem dopiero ocena faktycznej realizacji jej postanowień.    Sekretarz KIE    Jacek Saryusz-Wolski    Warszawa, dnia 19 stycznia 2001 r.