Debaty sejmowex904 Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie niezapewnienia przez niektóre urzędy konsularne ochrony prawnej i pomocy obywatelom polskim pozbawionym wolności podczas pobytu za granicą

   Odpowiadając na interpelację pani poseł Krystyny Herman oraz panów posłów: Marka Dyducha, Mieczysława Jedonia i Czesława Pogody z 17 grudnia 1998 r. w sprawie nienależytego zapewnienia przez niektóre urzędy konsularne ochrony prawnej i pomocy obywatelom polskim pozbawionym wolności podczas pobytu za granicą, uprzejmie informuję, co następuje.    Problematyka dotycząca realizacji konstytucyjnej funkcji opieki państwa nad obywatelami polskimi przebywającymi za granicą jest przedmiotem stałej troski Ministerstwa Spraw Zagranicznych.    Ilość Polaków wyjeżdżających za granicę zwiększyła się w ostatnich latach kilkunastokrotnie. Niestety, wiąże się z tym wzrost liczby przypadków losowych i naruszeń prawa podczas pobytu za granicą. Oznacza to zwiększenie zakresu zadań z dziedziny opieki konsularnej tak dla placówek dyplomatyczno-konsularnych, jak i centrali resortu. Aby sprostać tym zadaniom, wprowadza się systematycznie usprawnienia w organizacji służb konsularnych, w ich szkoleniu przed wyjazdem na placówkę, w działalności ministerstwa, unowocześnia się placówki i wyposaża w odpowiedni sprzęt. Szkolenie kadry konsularnej kończy się w myśl zarządzenia nr 1 dyrektora generalnego Ministerstwa Spraw Zagranicznych z dnia 18 maja 1998 r. egzaminem kwalifikacyjnym, którego pozytywny rezultat jest warunkiem wystąpienia o udzielenie uprawnień do wykonywania funkcji konsularnych. W 1998 r. zainstalowano sieć komputerową w 6 placówkach konsularnych w Rosji i na Białorusi oraz przewidziano zakup 65 komputerów dla wydziałów konsularnych i konsulatów w innych krajach. Wszystkie te działania mają na celu poprawę efektywności sprawowania opieki konsularnej nad naszymi rodakami za granicą (choć stan obecny należy także ocenić pozytywnie). Jak wynika z dokonanych porównań standardów polskiej i europejskiej służby konsularnej, zakres opieki świadczonej przez konsulów naszym obywatelom w wielu aspektach jest szerszy niż normy obowiązujące w innych krajach. Fakt ten potwierdza zainteresowanie niektórych państw rozwiązaniami stosowanymi w naszej służbie oraz możliwościami udzielania pomocy ich obywatelom przez polskie urzędy konsularne. Dokonywane corocznie oceny pracy placówek generalnie uwidaczniają pozytywne rezultaty wprowadzanych zmian. Mimo że zawierają także opinie i wnioski negatywne, nie wykazują istotnych uchybień w sprawowaniu przez placówki funkcji opiekuńczych. Dzieje się tak mimo znacznego wzrostu ilości zdarzeń wymagających interwencji konsula i stale niewystarczającego w stosunku do potrzeb stanu liczebnego pracowników służby konsularnej.    Istotną sprawę dla placówek realizujących opiekę konsularną nad zatrzymanymi i skazanymi stanowi określenie liczby obywateli polskich przebywających w zakładach penitencjarnych na terenie danego okręgu konsularnego. Jest to w niektórych krajach, w tym na terenie RFN (szczególnie interesującej posłów będących autorami interpelacji), bardzo utrudnione. Obowiązująca w stosunkach pomiędzy Polską a Niemcami Konwencja Wiedeńska z roku 1963 o stosunkach konsularnych w art. 36 ust. 1 lit. B stanowi, że państwo przyjmujące powinno niezwłocznie powiadomić urząd państwa wysyłającego o tymczasowym aresztowaniu, uwięzieniu lub pozbawieniu wolności obywatela tego państwa, jednak tylko w przypadku, jeśli zainteresowana osoba o to poprosi. W związku z obowiązywaniem tej normy prawnej polskie przedstawicielstwa konsularne w RFN otrzymują informacje o pozbawieniu wolności obywateli polskich tylko w nieznacznej części przypadku, albowiem wielu naszych obywateli nie życzy sobie informowania placówki. Dodatkowym elementem sytuacji w Niemczech jest fakt posiadania przez wielu przebywających tam Polaków także obywatelstwa niemieckiego. W takich przypadkach, zgodnie z ustawodawstwem wewnętrznym, władze niemieckie traktują osobę zatrzymaną jako obywatela niemieckiego i nie powiadamiają o tym fakcie polskiego konsulatu. Odmawiają również w takich przypadkach udzielania jakiejkolwiek informacji nt. zatrzymanego oraz podania powodów zatrzymania, argumentując to niemieckim obywatelstwem zatrzymanego, jego interesem osobistym, a także obowiązkiem ochrony danych osobowych.    Urzędy konsularne odnotowują, że w większości przypadków popełnienia przestępstwa zatrzymani nie są zainteresowani podjęciem kontaktu z polską placówką. Odnosi się to szczególnie do przestępczości zorganizowanej (kradzieże samochodów, narkotyki, prostytucja i inne). Nawet jeśli konsulat uzyska w takiej sytuacji z innych źródeł informację o zatrzymaniu obywateli polskich, powodują oni, poprzez złożenia oświadczenia przed sądem, że miejscowe władze odmawiają udzielania informacji.    Liczba odnotowanych przez placówki zatrzymań i aresztowań obywateli polskich na świecie w 3 kwartałach 1998 r. wynosiła 5724. Dla porównania w latach poprzednich liczby te wyglądały następująco:    Rok Łączna liczbaobywateli polskichpozbawionychwolnościw różnych formach Łączna liczbaobywateli polskichprzebywających w aresztachi zakładach karnychna koniec roku Łączna liczbaobywateli polskichodbywających karypozbawienia wolnościna koniec roku 1993 8383 2078 357 1994 8479 2114 577 1995 7698 2283 648 1996 10492 3714 917 1997 9246 3834 735    Na koniec września 1998 r. placówki posiadały informacje o 1039 Polaków przebywających w aresztach śledczych i zakładach karnych. Znaczna większość przypadków pozbawienia wolności obejmuje kary krótkotrwałe, orzekane za drobne przestępstwa lub naruszenia prawa administracyjnego. Tylko niewielka liczba polskich obywateli odbywa kary pozbawienia wolności liczone w latach, przy czym większość wyroków z tej grupy obejmuje wymiar kary na okres od 1,5 roku do 5 lat. Najwyższe kary odosobnienia orzekane są za handel i przemyt narkotyków.    Należy bezwzględnie podkreślić, że placówki dyplomatyczno-konsularne nie ograniczają się jedynie do biernego oczekiwania na poinformowanie ich przez władze miejscowe o zatrzymaniu obywatela polskiego. Także przy braku oficjalnej informacji, głównie na prośbę rodzin w kraju lub w oparciu o informacje uzyskane w inny sposób, konsulowie podejmują działania zmierzające do ustalenia miejsca pobytu aresztowanego, zarzutu na nim ciążącego oraz stanu prowadzonego postępowania sądowego. W Niemczech, niestety, działania te często kończą się odmową udzielenia przez władze niemieckie informacji, z powołaniem się na wspomniane już oświadczenie osoby aresztowanej, w którym sprzeciwia się ona przekazaniu jakichkolwiek informacji władzom polskim. Mimo takiej sytuacji nie jest lekceważony żaden sygnał, z którego mogłoby wynikać, że w zakładzie karnym przebywa obywatel polski.    Niewątpliwie najwięcej przypadków zatrzymań i aresztowań obywateli polskich ma miejsce w Niemczech. Należy przy tym wskazać, że na terytorium tego państwa w pierwszych trzech kwartałach 1998 r. wyjechało ponad 16 mln naszych obywateli.    Sprawy te były m.in. przedmiotem zainteresowania kontroli NIK przeprowadzonej w Departamencie Konsularnym MSZ oraz w niektórych urzędach konsularnych. Na wniosek pana posła Jana Marii Rokity, przewodniczącego Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych Sejmu, w nawiązaniu do wyników kontroli NIK, MSZ przekazało informację, w której odniosło się do szeregu kwestii dotyczących służby konsularnej. Szczegółowo omówiono tam m.in. działalność naszych urzędów w RFN w sprawach opieki udzielanej obywatelom polskim przebywającym w tamtejszych aresztach i zakładach karnych. Obejmuje ona ponadto szereg innych aspektów realizacji zadań z zakresu opieki konsularnej, dając pełniejszy obraz działalności służby konsularnej. Informacja ta została przyjęta przez pana posła. W piśmie nr ASW-181-36-98 z dnia 16 września 1998 r. pan przewodniczący J. Rokita poinformował o przekazaniu kopii pisma MSZ przedstawicielom klubów parlamentarnych w Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych. Jednocześnie pan poseł wyraził opinię, że kroki podjęte przez resort mogłyby posłużyć w całej administracji jako model właściwej reakcji urzędu państwowego na wyniki kontroli NIK.    Podobna informacja została przekazana rzecznikowi praw obywatelskich w związku z jego wystąpieniem do ministra spraw zagranicznych w tej samej sprawie.    Podstawowym wnioskiem wypływającym z kontroli działalności placówek w zakresie opieki konsularnej jest stwierdzenie niewystarczającej obsady personalnej części placówek, co nie pozwalało na pełną realizację zadań, w tym szczególnie na odwiedzanie osób zatrzymanych w aresztach i więzieniach. Podjęte w jej wyniku decyzje organizacyjne spowodowały wzmocnienie obsady personalnej działów zajmujących się bezpośrednio opieką konsularną. W konsulatach generalnych w Monachium i Lipsku zwiększono obsadę tych działów o 1/2 etatu. Równocześnie dokonano zmian organizacyjnych w Wydziale Konsularnym Ambasady RP w Kolonii. Poprawie stanu służy także wprowadzony już w placówkach niemieckich, a planowany także w innych krajach, jednolity komputerowy system ewidencjonowania i rejestracji danych dotyczących pozbawienia wolności obywateli polskich.    W wyniku tych działań na wszystkich wymienionych wyżej placówkach powstała możliwość skoncentrowania się urzędnika konsularnego na wykonywaniu czynności bezpośrednio związanych z opieką nad osobami pozbawionymi wolności, a przez to poszerzenia zakresu realizacji zadań w dziedzinie opieki konsularnej. Departament Konsularny MSZ przypomniał także wszystkim placówkom o obowiązku dokonywania wizyt w zakładach karnych. W planie pracy departamentu oraz głównych kierunkach działań i wytycznych dla placówek na 1999 r. tematyce opieki konsularnej nad zatrzymanymi nadano charakter priorytetu. Realizacja zadań w tym zakresie stanowić będzie jedną z podstawowych przesłanek dla oceny pracy placówek.    W trakcie wymiany kadr na placówkach w 1998 r. przywiązywana była szczególna waga do obsady placówek konsularnych w krajach o największej ilości zatrzymań, w tym szczególnie w RFN. W wyniku wystąpień do Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Izby Radców Prawnych uzyskano zgłoszenia od szeregu doświadczonych prawników. Ich wyjazd powinien w sposób zasadniczy podnieść fachowość opieki konsularnej nad zatrzymanymi i skazanymi. Obsada kadrowa placówek w Niemczech, ale także we Włoszech, Grecji i innych krajach, gdzie występują sprawy z tego zakresu, będzie przedmiotem dalszej analizy.    Dla podjęcia dalszych działań organizacyjnych i ewentualnego wzmocnienia personalnego przeanalizowane zostaną dokładnie obciążenia i wyniki pracy w 1998 r. oraz rezultaty dokonywanych zmian. Niewątpliwie jednak poza wspomnianymi już działaniami celowi temu służyć będą w najbliższym czasie m.in.:    - doskonalenie systemu konkursowego doboru kadr,    - prowadzenie zmodyfikowanego sposobu szkolenia i egzaminowania pracowników przed objęciem przez nich funkcji w urzędach konsularnych,    - elastyczne reagowanie na pojawiające się problemy kadrowe placówek i odpowiednie uwzględnianie potrzeb w corocznych planach rotacyjnych    - doskonalenie jednolitego systemu ewidencji obywateli polskich odbywających kary więzienia    - systematyczne prowadzenie przez placówki rejestrów interwencji w sprawach z zakresu opieki konsularnej.    Przedstawiając powyższe informacje o działaniach podejmowanych celem likwidacji zdarzających się niedociągnięć, chciałbym jednocześnie wskazać na pomijane w wygłaszanych opiniach elementy uzupełniające w sposób istotny obraz opieki konsularnej nad Polakami pozbawionymi wolności za granicą. Konsulowie prowadzą bowiem szereg innych niż odwiedziny działań mających na celu niesienie pomocy osobom aresztowanym. Należy do nich w szczególności przekazywanie rodzinom w kraju informacji o zatrzymaniu, o miejscu pobytu zatrzymanego oraz zapewnienie możliwości uzyskania widzenia dla rodzin. Są to działania pracochłonne dla konsula, a bardzo ważne dla aresztowanych. Zatrzymanym udzielana jest bieżąca opieka, zapewniana pomoc adwokatów oraz tłumaczy. Ponadto konsulowie dostarczają polską prasę i książki, a gdy wymagają tego okoliczności, przekazują paczki żywnościowe oraz środki higieny. W przypadkach gdy nie może dojść do bezpośredniego kontaktu konsula z pozbawionym wolności obywatelem polskim, na życzenie osób zainteresowanych organizowane są spotkania z kapłanami, przedstawicielami Polonii albo organizacji humanitarnych zajmujących się tą problematyką. W bieżącym roku doszło m.in. do nawiązania roboczych kontaktów ze Stowarzyszeniem Patronat, które podejmuje obecnie działania na rzecz Polaków skazanych w innych krajach.    Wśród zatrzymanych i ich rodzin wciąż nie do końca uświadamiany jest fakt, że obywatele polscy odbywają orzeczone przez obce sądy kary w miejscowych zakładach karnych zgodnie z obowiązującym tam porządkiem prawnym. Posiadanie przez Polaka statusu cudzoziemca nie zwalnia go w najmniejszym stopniu od odpowiedzialności przed miejscowym prawem na równi z obywatelami tego kraju i nie daje podstaw, aby domagać się uprzywilejowanego traktowania. Działania konsula nie zawsze mogą prowadzić do zwolnienia zatrzymanego lub udzielenia mu pomocy w pełni zgodnej z jego oczekiwaniami. Zapewniam jednak, że sprawy obywateli polskich, którzy popadli w kłopoty w trakcie pobytu za granicą, w tym w szczególności weszli w konflikt z prawem i przebywają w aresztach i zakładach karnych, zajmują w pracy naszych przedstawicielstw dyplomatyczno-konsularnych szczególne miejsce. Podejmowane także będą przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych dalsze kroki zmierzające do tego, aby zakres i fachowość pomocy konsularnej ulegały stałej poprawie.    Pragnę przy tej okazji po raz kolejny zwrócić uwagę na fakt braku wystarczających środków finansowych pozostających do dyspozycji resortu. Poprawa kondycji finansowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych przyczyniłaby się niewątpliwie do likwidacji wielu spośród wciąż zdarzających się niedociągnięć.    Minister    Bronisław Geremek    Warszawa, dnia 5 stycznia 1999 r.